Một góc hội thi

Trò chơi có lịch sử lâu đời

Có 2 tích nói về trò chơi pháo đất ở Hải Dương. Một là, tương truyền thời Hai Bà Trưng đánh giặc, giữ nước, khi các tướng mang quân truy đuổi giặc qua vùng đất ở Hải Dương xưa (như Tứ Kỳ, Ninh Giang...), thấy trẻ em nặn pháo đất bằng bàn tay để chơi và đấu với nhau, thường phân định thắng thua bằng việc khi đánh xuống, quả pháo nổ và bị thủng ở giữa nhiều hay ít. Thấy trò chơi lạ, các tướng liền tổ chức cho binh lính học và chơi. Thấy pháo nặn càng to, tiếng nổ càng lớn, họ liền cho binh lính nặn pháo cực to, gieo xuống tiếng nổ âm vang. Sau, người dân cũng đã dùng chính tiếng nổ của pháo đất để nghi binh và áp đảo tinh thần của giặc... 

Tích thứ hai truyền rằng: Voi chiến của Trần Hưng Đạo đi đánh trận bị sa lầy ở sông Hóa (một đoạn sông Luộc vùng Ninh Giang, Tứ Kỳ-Hải Dương, giáp Thái Bình-Hải Phòng bây giờ). Nhân dân đã ném đất xuống để cứu voi... Để tưởng nhớ sự kiện này, người dân vùng này từ ngày ấy đã sáng tạo nên trò chơi pháo đất. 

Về ý nghĩa chung nhất, đây là một trò chơi dân gian mang nhiều ý nghĩa sâu sắc, thể hiện tinh thần thượng võ của một dân tộc với hàng ngàn năm lịch sử chống giặc-giữ nước. Thông qua đó để trai tráng rèn luyện sức khỏe và ý chí hoặc để kỷ niệm những ngày đuổi giặc… Có nơi tổ chức thi pháo đất trong lễ hội cầu mùa… Vì vậy mà từ xưa đến nay, Hội pháo đất ở Hải Dương cho dù được tổ chức ở cấp nào vẫn luôn thu hút và gây hứng thú đặc biệt đối với người xem ở các lứa tuổi.

Kỹ năng làm pháo

Về kỹ thuật chọn đất làm pháo rất công phu, phải là đất triều củ, không lẫn tạp chất. Sau khi lấy về phải dùng liềm để thái, sau đó nhào nện kỹ. Trước mỗi mùa lễ hội, các đội pháo phải thăm đất, chọn chỗ, làm lễ xin phép thổ địa, thổ thần. Sau khi lấy về, đất được lọc, nhồi, nặn theo bí quyết riêng của từng nơi để được loại đất vừa dẻo vừa mịn, không dính tay khi làm pháo. Sau mỗi lần thi đấu, đất được thu lại, gói kín và chôn xuống đất để mùa sau đào lên, vì công làm đất rất vất vả, khó khăn.

Từ trò chơi con trẻ đến lễ hội làng

Tại Hải Dương, pháo đất là trò chơi dân gian gắn liền với tuổi thơ của trẻ em nông thôn. Những ngày nông nhàn, các em nặn pháo đất bằng khoảng bàn tay để chơi và đấu với nhau. Trước khi gieo đất, trẻ em hát đồng dao rằng: “Pháo nổ nồi rang. Cả làng nghe thấy”. Câu hát này vẫn tồn tại cho đến mãi về sau...

Đất làm pháo

Nếu như trò chơi pháo đất của trẻ em đơn giản, dễ làm vì kích cỡ nhỏ, thì pháo đất dùng thi đấu được tạo ra khá kỳ công. Theo nghệ nhân các làng pháo ở Hải Dương, khi vào cuộc chơi, các pháo thủ giẫm lên miếng đất cho thành hình bầu dục rồi sau đó dùng tay nặn. Khâu làm manh hay (viền mép pháo) cũng rất công phu. Pháo thủ dùng khăn vải thấm nước, rồi vắt khô để lau mép pháo, dùng hai tay bấm manh pháo cho đều. Tiếp đó dùng dao bằng cật tre khía sâu vào rãnh của manh cho đứt hẳn rồi lại dùng đất phủ kín vết cắt đó. Ở phần mõm pháo, pháo thủ rạch một đường ngắt manh, nơi để manh pháo bung ra... Trung bình pháo đất nặng khoảng 70kg đến 80kg.

Nâng pháo

Khi gieo, pháo thủ phải chân mở bằng vai, dồn lực vào hai gối, hai nách khép, sau đó dùng lực của hai cánh tay để tán pháo, rồi mới gieo xuống. Để gieo pháo tốt, pháo thủ phải rèn luyện rất công phu cả về sức khỏe và kinh nghiệm.  

Thể lệ thi, thường mỗi chạ (tức đội) tham gia sẽ chọn 20 pháo thủ chính thức và 6 dự bị, thi đấu 4 dây pháo. Mỗi dây được gieo 20 pháo/20 pháo thủ, có khoán giờ. Thành tích được tính bằng tổng chiều dài của manh pháo (đo theo đường thẳng từ đầu này đến đầu kia) của cả 4 dây (tức 4 lượt thi). Pháo đánh xuống, manh văng ra nhưng bị đứt đoạn gọi là pháo bị bổ, pháo đánh xuống nằm im gọi là pháo xịt đều không được tính điểm.

Pháo đất không chỉ là một trò chơi, mà chứa đựng trong đó những nét văn hóa dân gian đặc sắc, hình thành trong quá trình người Việt chống chọi với thiên tai, địch họa…Mọi người đều tin rằng: Tiếng pháo càng to, sẽ có thêm một mùa mưa nắng thuận hòa, cây cối tốt tươi…

Trò chơi cố kết cộng đồng

Pháo đất là trò chơi dân gian của những người nông dân ở tỉnh Hải Dương thường được diễn ra từ đầu năm đến hết tháng 4 âm lịch. Những trận đấu pháo thường niên giữa các làng thường được tổ chức ở sân kho, sân đình vào các ngày rằm và mùng 1 hàng tháng. Hiện ở Hải Dương, nhiều làng bảo tồn được di sản văn hóa đặc sắc này như: xã Minh Đức, Quang Khải (huyện Tứ Kỳ); Nghĩa An, Ứng Hòe, Kiến Quốc (huyện Ninh Giang); Đức Xương (huyện Gia Lộc)...

Tại các hội thi của thôn, xã, phần thưởng cho đội thắng cuộc rất đơn giản: là chiếc khăn bông, lá cờ, chai rượu… Còn tại hội thi cấp tỉnh thì cơ cấu giải thưởng dành cho tất cả các đội, đội nào cũng có thành tích mang về, chưa kể khán giả xem thi đấu cũng có phần thưởng khích lệ, động viên các pháo thủ. Phần thưởng cho các đội và cá nhân chỉ mang ý nghĩa động viên. Vậy mà tính cạnh tranh giữa các đội vẫn rất cao, mang dấu ấn “ màu cờ, sắc áo”. Nên, đội nào cũng khát khao giành chiến thắng. Không ăn thua, cay cú…vì thế mà trò chơi này luôn song tồn cùng đời sống văn hóa làng quê người Việt. 

Đến với hội thi pháo đất, ai cũng sẽ cảm nhận được không khí náo nhiệt. Người già, phụ nữ và trẻ em đều nô nức tìm đến xem và cổ vũ. Nếu người lớn nặn pháo thi đấu, thì ở ngoài cuộc trẻ em cũng bắt chước lấy đất và nặn pháo. 

Những năm gần đây, ngoài việc các huyện duy trì hội thi giữa các chạ, hội thi cấp huyện hoặc liên vùng... tỉnh Hải Dương đã đưa Hội thi pháo đất toàn tỉnh vào Lễ hội mùa xuân Côn Sơn-Kiếp Bạc làm phong phú cho chương trình, thu hút sự quan tâm của đông đảo du khách. Đó cũng là cách để Hải Dương bảo tồn những giá trị văn hóa dân gian truyền thống đang có nguy cơ bị lấn át trong thời hiện đại.

Là mảnh đất giàu tiềm năng và văn hiến, Hải Dương luôn là tỉnh đi đầu trong việc khôi phục, gìn giữ di sản văn hóa. Hội thi pháo đất là nơi thể hiện ý thức cao của nhân dân trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa của dân tộc.

Hãy về với Hải Dương, Hội thi pháo đất đang chờ bạn! Về để được đắm mình trong không gian văn hóa linh thiêng Côn Sơn-Kiếp Bạc và để được "chơi pháo đất" !

(Nguồn: Trung tâm Thông tin du lịch - Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam)