1. Tên gọi di tích

Nhà Bia nơi thành lập Tỉnh uỷ lâm thời Hải Dương thuộc thôn Đầu (Đầu Bến), xã Hợp Tiến, huyện Nam Sách. Từ thị trấn Nam Sách đi hướng cầu Bình theo Quốc lộ 37 đến đầu trường THPT Mạc Đĩnh Chi rẽ trái vào đường liên xã Thanh Quang - Hợp Tiến khoảng 2,0km là tới di tích.

Xã Hợp Tiến nằm ở phía Bắc huyện Nam Sách. Đầu thế kỷ 19, thôn Đầu thuộc xã Tạ Xá, tổng Cao Đôi, huyện Chí Linh. Lúc này, xã Tạ Xá gồm 3 thôn là thôn Tè (tên nôm là thôn Tạ), Đầu và Bến. Cuối thế kỷ 19, do thay đổi địa giới hành chính, Tạ Xá chuyển về huyện Thanh Lâm. Khi bỏ cấp phủ, Thanh Lâm đổi thành huyện Nam Sách. Sau cách mạng tháng 8/1945, chủ trương thực hiện liên xã, Tạ Xá trở thành một thôn của xã Hợp Tiến. Xã Hợp Tiến hiện nay gồm 4 thôn: Cao Đôi, Đầu Bến, Tè và La Đôi.

2. Sự kiện lịch sử cách mạng gắn với di tích

Năm 1939, trước bối cảnh lịch sử chiến tranh thế giới thứ 2 bùng nổ, thực dân Pháp tham chiến Đông Dương. Năm 1940, Phát xít Nhật nhảy vào Đông Dương cấu kết với thực dân Pháp thống trị nước ta, thẳng tay đàn áp phong trào cách mạng và ra sức vơ vét của cải của nhân dân. Trước tình hình trên, Đảng ta quyết định chuyển hướng công tác đấu tranh chống Đế quốc, thành lập Mặt trận Dân tộc thống nhất Phản đế thay cho Mặt trận Dân chủ. Hướng hoạt động chuyển từ thành thị về nông thôn và Hợp Tiến đã được chọn để thành lập các căn cứ địa cách mạng quan trọng, vì Hợp Tiến là nơi xa đô thị, gần đường giao thông, gần vùng rừng núi huyện Chí Linh, đồn binh Phả Lại. Từ Hợp Tiến có thể cơ động sang các huyện, tỉnh bạn xung quanh. Mặt khác nơi đây lại là vùng chiêm trũng, bùn lầy, nước đọng, giao thông hiểm trở, nên bọn thực dân ít chú ý. Chính bởi những lí do đó, Hợp Tiến là địa bàn thuận lợi cho hoạt động cách mạng.

Đón cán bộ của Đảng về hoạt động, tấm lòng của người dân Tạ Xá đối với cán bộ như cá với nước. Ở Tạ Xá có 24 gia đình thường xuyên nuôi dưỡng, đùm bọc cán bộ cách mạng như người ruột thịt. Nhiều gia đình túng đói, phải chạy ăn từng bữa nhưng vẫn tận tình nuôi giấu cán bộ như gia đình các cụ: Lê Thị Thạnh (cụ Được), Lê Thị Bón, Mạc Thị Vẹt, Mạc Thị Gai (cụ Tý)… Cụ Thạnh không chỉ nuôi giấu cán bộ mà còn vận động con cháu tham gia cách mạng. Bản thân cụ cũng được giác ngộ và trực tiếp hoạt động.

Do yêu cầu xây dựng cơ sở liên lạc của Liên Tỉnh B với Xứ ủy Bắc Kỳ cũng như đẩy mạnh phong trào cách mạng chung trong tỉnh, vì vậy lúc này đòi hỏi lớn lao là phải có một chi bộ để lãnh đạo. Cuối năm 1939, Liên tỉnh B được thành lập. Dưới sự giúp đỡ của các đồng chí Trường Chinh, Hoàng Văn Thụ và các cán bộ của Xứ ủy và Liên tỉnh B, cơ sở cách mạng ở các huyện trong tỉnh Hải Dương lần lượt được khôi phục và phát triển từ Nam Sách, Chí Linh đến Kim Thành, Thanh Hà, thành phố Hải Dương. Liên tỉnh B đã chọn một số cơ sở mạnh như Tạ Xá, Lang Can làm hạt nhân gây dựng phong trào. Tạ Xá là trung tâm hoạt động của Liên tỉnh B và tại đây đã thành lập được Chi bộ Đảng Tạ Xá vào ngày 19/5/1940.

Liên tỉnh B đã quyết định cho Tạ Xá chuyển Hội Ái hữu thành Mặt trận Dân tộc thống nhất Phản đế. Thực hiện Nghị quyết của Tỉnh ủy, Chi bộ Tạ Xá họp tại nghè (thôn Bến) lựa chọn những người tích cực trong Hội Ái hữu để thành lập các đoàn thể phản đế ở địa phương. Hội Nông dân Phản đế có 24 hội viên do đồng chí Mạc Văn Năng phụ trách. Hội Phụ nữ Phản đế có 29 hội viên, do đồng chí Lê Thị Quỳnh phụ trách. Hội Thanh niên Phản đế có 21 hội viên do đồng chí Đoàn Văn Khích phụ trách.

Dưới sự lãnh đạo của Liên tỉnh B, ngày 10/6/1940, tại nhà cụ Lê Thị Thạnh ở thôn Bến (Tạ Xá, xã Hợp Tiến, huyện Nam Sách) đã diễn ra hội nghị cán bộ quán triệt Nghị quyết Trung ương VI của Đảng. Tại hội nghị này, đồng chí Đào Văn Trường (tức Thành Ngọc Quản), Bí thư Liên tỉnh B tuyên bố thành lập Ban Tỉnh ủy lâm thời Hải Dương gồm 03 đồng chí là Nguyễn Mạnh Hoan, Nguyễn Tấn Phúc và Chu Thị Kim Sơn, đồng chí Nguyễn Mạnh Hoan làm Bí thư. Ban Tỉnh uỷ lâm thời đã đề ra một số nhiệm vụ quan trọng trước mắt để lãnh đạo cách mạng Hải Dương như: chuyển hướng sự hoạt động cho phù hợp với tình hình mới, tích cực phát triển đảng viên và cơ sở Đảng; lập các hội phản đế; đẩy mạnh các hoạt động tuyên truyền giáo dục, huấn luyện chính trị; thành lập các đội tự vệ để xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng.

Ban Tỉnh uỷ lâm thời được thành lập khẳng định bước trưởng thành và phát triển mới về chất của phong trào cách mạng ở Hải Dương. Là bước ngoặt của phong trào cách mạng khi có một tổ chức Đảng thống nhất trong toàn tỉnh lãnh đạo cách mạng địa phương. Ban Tỉnh ủy lâm thời ra đời, là kết quả của sự thấm nhuần chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng của Đảng Cộng sản trong nhận thức của cán bộ, đảng viên và nhân dân Hải Dương bằng việc vận dụng nguyên lý, tư tưởng chủ nghĩa Mác vào hoàn cảnh thực tiễn cách mạng tỉnh nhà. Đây là mốc lịch sử quan trọng nhất trong quá trình xây dựng và trưởng thành của Đảng bộ tỉnh Hải Dương, đánh dấu bước phát triển mới, cao hơn, quyết định hướng đi và sự lãnh đạo tập trung, thống nhất của phong trào cách mạng tỉnh Hải Dương.

Sau hội nghị thành lập Ban Tỉnh ủy lâm thời, phong trào cách mạng ở Hải Dương được đẩy mạnh với một khí thế sôi nổi mới, các cơ sở cách mạng được củng cố và phát triển mạnh, tổ chức của Đảng - hạt nhân lãnh đạo phong trào cách mạng được xây dựng ở nhiều nơi trong tỉnh như Chi bộ đảng nhà máy nước thành phố Hải Dương tháng 7/1940, chi bộ Đảng ghép Đồn Bối - Thượng Đáp (Nam Sách) tháng 8/1940, chi bộ Trại Chua - Hàm Ếch (Chí Linh) tháng 11/1940.

3. Lịch sử hình thành và phát triển di tích

Năm 2010, nhân kỷ niệm 70 năm Ngày thành lập Đảng bộ tỉnh Hải Dương, Tỉnh ủy đã quyết định xây dựng Nhà bia trên mảnh đất của gia đình cụ Lê Thị Thạnh thôn Bến (nay là Thôn Đầu Bến). Nhà bia có tổng diện tích khuôn viên 780m² trong đó, diện tích nhà bia 101,2 m².

Nhà bia kết cấu bê tông nằm chính giữa khuôn viên mảnh đất, mái lợp ngói mũi hài, kiến trúc theo lối cong mái đình. Giữa Nhà bia là bia đá hình lục lăng được khắc chữ ở mặt trước để ghi ngày tháng năm thành lập Tỉnh ủy, năm mặt còn lại ghi các sự kiện theo dòng lịch sử và những thành tích to lớn đã đạt được trong những năm qua; tường bao xung quanh kiên cố, vững chắc. Hai bên cánh gà của tường bao về hướng Bắc và hướng Nam là hai bức phù điêu được chạm khắc tinh xảo, mô tả sống động lại cảnh sống, chiến đấu và lao động của người dân nơi đây. Không gian cảnh quan thoáng mát, khang trang tố hảo…

Trước mặt Nhà bia là hai cột cờ Đảng và cờ Tổ quốc. Bên cạnh đó có cây đa được nhân giống từ cây đa Tân Trào do Hội người Cao tuổi tỉnh Hải Dương mang về trồng vào tháng 9/2012. Bao quanh di tích là cổng và tường bao, các công trình phụ trợ như sân, vườn, hệ thống ánh sáng, hệ thống thoát nước được xây dựng đồng bộ góp phần hiệu quả hoạt động quản lý và sử dụng di tích.

4. Lễ hội truyền thống và các di vật, cổ vật

Vào các dịp lễ, tết, ngày kỷ niệm lớn của đất nước, của tỉnh (đặc biệt là kỷ niệm ngày thành lập Tỉnh ủy lâm thời - nay là Tỉnh ủy Hải Dương), tại đây Tỉnh ủy Hải Dương và các Ban đảng, đại diện các sở ngành, huyện Nam Sách cùng người dân địa phương dâng hoa tưởng niệm ôn lại truyền thống lịch sử, tri ân công lao to lớn tưởng nhớ các đồng chí, đồng đội đã anh dũng hy sinh cho sự nghiệp đấu tranh cách mạng, giải phóng ách thống trị của thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, đem lại hòa bình, độc lập, tự do cho dân tộc trên quê hương Hải Dương. 

5. Bảo tồn và hát huy giá trị di tích

Sau khi Nhà bia được xây dựng và hoàn thiện, Tỉnh ủy và Huyện ủy đã giao UBND xã Hợp Tiến quản lý và trông coi. Di tích đã trở thành “địa chỉ đỏ”, thường  xuyên được đón các đoàn khách của cán bộ, đảng viên trong tỉnh, học sinh trên địa bàn huyện tới tham quan, học tập ngoại khóa thực tế về lịch sử địa phương, qua đó góp phần giáo dục truyền thống cách mạng và tình yêu quê hương đất nước đối với mỗi cán bộ, đảng viên và các thầy cô giáo, học sinh trong tỉnh./.